Samodzielna Pracownia Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia / Działalność

Główny cel badawczy

Samodzielna Pracownia Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia (SPPGK) rozwija kierunek badań obecny w archeologii polskiej od 1919 r., a w Instytucie od początku jego działalności w 1954 r. Zakres dotychczasowych badań realizowanych w Instytucie w tej dziedzinie koncentrował się wokół eksploatacji, przetwórstwa i dystrybucji skał krzemionkowych w czasach od paleolitu po epokę żelaza w Polsce i w Europie.
Powołanie SPPGK wynikało z faktu, że górnictwo różnych odmian krzemienia należało do charakterystycznych cech pradziejów dorzecza Wisły w skali europejskiej. W Polsce znajduje się co najmniej kilkadziesiąt prehistorycznych kopalń krzemienia, z których w różnym stopniu rozpoznano wstępnie ponad dwadzieścia. Są wśród nich zbytki najwyższej klasy, godne wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jak kopalnia w Krzemionkach Opatowskich. Niektóre z tych kopalń, znakomicie zachowane, znane są od kilkudziesięciu lat, a nigdy jeszcze nie były badane wykopaliskowo; wątpliwości budzi nawet ich dotychczasowe datowanie.

Głównym zadaniem SPPGK jest badanie prehistorycznego górnictwa krzemienia w Polsce i w Europie poprzez:

  1. opracowywanie materiałów krzemiennych i innych oraz dokumentacji z dotychczasowych badań kopalń i stanowisk z nimi związanych; udostępnianie ich w drodze publikacji;
  2. syntetyzowanie wyników dotychczas publikowanych badań z wykorzystaniem nowych kierunków teoretycznych obecnych w archeologii końca XX i początku XXI stulecia;
  3. podejmowanie nowych badań terenowych w tej dziedzinie;
  4. wypracowywanie optymalnych metod prac badawczych i rozwiązań konserwatorstwa archeologicznego w odniesieniu do prehistorycznych pól górniczych oraz popularyzacja tej dziedziny archeologii;
  5. organizowanie konferencji naukowych związanych z profilem badań Samodzielnej Pracowni;
  6. kontynuowanie i rozwijanie dotychczasowej współpracy międzynarodowej na polu badań prehistorycznego górnictwa krzemienia.

Rezultaty

Badania z zakresu prehistorycznego górnictwa są istotną częścią dorobku IAE PAN i polskiej archeologii w tej dziedzinie. Z ponad 500 prac z zakresu prehistorycznego górnictwa krzemienia opublikowanych w Polsce około 1/3 powstała w Instytucie. W blisko sześćdziesięcioletniej historii Instytutu tematyką tą w różnym stopniu zajmowali się (w porządku chronologicznym) wybitni uczeni: Stefan Krukowski, Zofia Podkowińska, Zygmunt Krzak, Anna Dzieduszycka-Machnikowa, Waldemar Chmielewski, Romuald Schild, Jacek Lech, Maria Chmielewska, Bogdan Balcer i Jerzy Kopacz. Najważniejsze z dotychczasowych osiągnięć Instytutu w badaniach prehistorycznego górnictwa krzemienia zostały przedstawione w pokazanych niżej pracach i w zawartej w nich literaturze przedmiotu. Pełny wykaz prac wymienionych uczonych z zakresu badań prehistorycznego górnictwa krzemienia, opublikowanych do 1994 r., znalazł się w Bibliography of Polish works on prehistoric flint mines, flint mining and allied activities, przygotowanej przez Danutę Piotrowską („Archaeologia Polona”, t. 33:1995, s. 557-590).

1955podkowinska 1965krzak 1971 Schild 1975 Balcer
1976 Saspow 1977 Polany Kolonie 1978 Krzak 1980 Jacek Lech
1981 1982 Lech 1985 Tomaszw 1988 Chmielewska
 1995 ArchPolona  1997 Man and Flint  1997 Z badan  2002 Balcer
 2008 BAR  2012 Grimes Graves

 

Aktualne prace

  • Monografia prehistorycznej kopalni Wierzbica „Zele”, datowanej na epokę brązu, badanej w latach 1979-1988, z późniejszymi badaniami uzupełniającymi (H. & J. Lech, D. Werra, aneksy: J. Alfolter i J. Małecka-Kukawka i in.).
  • Monografia Kopalnia krzemienia w Spiennes (Belgia), koniec V - połowa III tys. p.n.e.. Prehistoryczny zabytek z listy światowego dziedzictwa UNESCO, pióra H. Collet, A. Hauzeur, J. Lecha, pod red. J. Lech, sekretarz redakcji tomu D. Werra. Kopalnia krzemienia w Spiennes została odkryta w 1867 r. Jej odkrycie zapoczątkowało naukowe badania prehistorycznego górnictwa krzemienia w Europie i na świecie. W 2000 r. prehistoryczny kompleks górniczy został wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
  • Zbiorowa monografia: Prehistoric Flint Mines in Europe, pod red. J. Lecha i A. Savilla (sekretarz red. K. Adamczak), przygotowywana we współpracy z Komisją UISPP: ‘Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times’ (por. niżej). Książka przedstawi najważniejsze prehistoryczne kopalnie krzemienia w Europie.
  • Monografia neolitycznej kopalni krzemienia w Sąspowie - pierwszej kopalni krzemienia odkrytej i badanej na terenie Jury Polskiej (J. Lech, aneksy: J. Alfolter i J. Małecka-Kukawka i in.).
  • Dr K. Adamczyk prowadzi studia nad górnictwem krzemienia wśród wspólnot kultury pucharów lejkowatych w Polsce w ich zasięgu europejskim.
  • Prace terenowe SPPGK w 2012 r. objęły metodami nieinwazyjnymi kopalnię krzemienia pasiastego „Borownia”, a wykopaliskowymi kopalnię Wierzbica „Zele”. Ponadto mgr D. Werra uczestniczy w badaniach wykopaliskowych belgijskiego neolitycznego kompleksu górniczego w Spiennes (lata 2010 i 2011).
  • W zakresie popularyzacji tematyki prehistorycznego górnictwa krzemienia prof. J. Lech uczestniczył w latach 2011-2012 w przygotowaniu przez Narodowy Bank Polski dwóch monet okolicznościowych „Krzemionki Opatowskie” o nominałach 20 zł (srebrna) i 2 zł (nordic gold), z serii „Zabytki kultury materialnej w Polsce”, wprowadzonych do obiegu przez NBP w dniu 18 lipca 2012 r.

 

 Folder Krzemionki opatowskie PL-1

 

Folder Krzemionki opatowskie PL-2

 

Konferencja w Paryżu 10-11 września 2012 r.

W dniach 10-11 września 2012 r. w Institut d’Art et d’Archéologie, Université de Paris 1 - Panthéon-Sorbonne, obradowała 5. Konferencja Komisji UISPP „Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times”. Uczestniczyło w niej 33 członków Komisji z 12 krajów (Austria, Belgia, Czechy, Hiszpania, Holandia, Francja, Niemcy, Polska, Szwajcaria, USA, Węgry, Wlk. Brytania), w tym cały zespół Samodzielnej Pracowni.

02      03

W pierwszej części konferencji przyjęto sprawozdanie z działalności Komisji w latach 2007-2012, wybrano nowe Prezydium na lata 2012-2018 w składzie: Przewodniczący  prof. dr hab. Jacek Lech (Polska), Vice-przewodnicząca dr Françoise Bostyn (Francja), Sekretarz - dr Anne Hauzeur (Belgia) oraz członkowie: prof. dr François Giligny (Francja) i Alan Saville (Wlk. Brytania). Przyjęto program działalności na najbliższe trzy lata. Ustalano, że 6. Konferencja poświęcona „Silicious rock extraction and prehistoric lithic economies” odbędzie się na początku września 2014 r., w trakcie XVII Kongresu UISPP w Burgos (Hiszpania). W następnym roku zostanie zorganizowana 7. Konferencja w Mons (Belgia). Miasto to w 2015 r. będzie Europejską Stolicą Kultury. W granicach Mons znajduje się kopalnia krzemienia w Spiennes, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Uczestnicy będą mogli zapoznać się z aktualnym stanem badań i zagospodarowania kopalni.

W części naukowej Konferencji wygłoszono 14 referatów, z których trzy zaprezentowali członkowie Komisji z Polski. Były to w kolejności wygłaszania:

  • Dagmara Werra (IAE PAN): Bronze Age workshop places from the Wierzbica ‘Zele’ flint mine (Poland) in the light of recent research.
  • Jolanta Małecka-Kukawka (IA UMK): ‘Tools’ from workshop places at the Wierzbica ‘Zele’ flint mine (Bronze Age), Poland.
  • Kamil Adamczak (IAE PAN): Workshop places of the Neolithic community at the Ćmielów settlement (Poland) and their connections with flint mines: a new approach.

Najnowsze publikacje:

2011

  • H. & J. Lech, K. Adamczak, D. Werra, Extraction methods in the Bronze Age at the Wierzbica ‘Zele’ flint mine site (Central Poland): a model, [w:] Proceedings of the 2nd Conference of the UISPP Commission on Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times (Madrid, 14-17 October 2009), M. Capote, S. Consuegra, P. Díaz-del-Río, X. Terradas (eds), Oxford 2011, s. 109-116. “BAR Interntional Series” t. 2260.
  • J. Lech, Danubian organization of flint mining in southern part of the Polish Jura: a study from Sąspów near Cracow, [w:] M. Capote, S. Consuerga, P. Díaz-del-Río, X. Terradas (eds), Proceedings of the 2nd International Conference of the UISPP Commission on Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times (Madrid, 14-17 October 2009), Oxford 2011, s. 117-128. “BAR Interntional Series” t. 2260.
  • J. Małecka-Kukawka, D. Werra, O możliwościach i ograniczeniach metody traseologicznej w badaniach masowych materiałów archeologicznych z kopalń krzemienia, „Archeologia Polski” 56 (1-2): 2011, s. 135-164.
  • D. Werra, rec. pracy: Anders Högberg, Lithic in the Scandinavian Late Bronze Age. Sociotechnical change and persistence, BAR International Series, Oxford 2009, ss. 303, tabl. 126, ryc. 223, „Przegląd Archeologiczny” 59: 2011, s. 185-194.
  • D. Werra rec. pracy: Anders Högberg, Lithic in the Scandinavian Late Bronze Age. Sociotechnical change and persistence, BAR International Series, Oxford 2009, 303 pp, 223 figs, 126 tabl., „Archaeologia Polona” 47: 2009 (2011), s. 296-299.

2012

  • I. Longworth, G. Varndell , J. Lech, Excavations at Grimes Graves, Norfolk, 1972-1976. Fascicule 6: Exploration and excavation beyond the deep mines, London 2012: Published for the Trustees of the British Museum by British Museum Press.
  • J. Lech, Przemiany kulturowe w prehistorii w świetle badań górnictwa krzemienia: poszukiwanie rytmu, [w:] B. Gediga, A. Grossman, W. Piotrowski (red.), Rytm przemian kulturowych w pradziejach i średniowieczu, Biskupin-Wrocław 2012, s. 189-231.
  • J. Lech, Monety. Zabytki Kultury Materialnej w Polsce: Krzemionki Opatowskie, Warszawa 2012, NBP Narodowy Bank Polski, ss. 6. Folder towarzyszący emisji monet kolekcjonerskich Krzemionki Opatowskie o nominałach 20 zł i 2 zł. Także w językach angielskim i niemieckim.

Konferencje

Samodzielna Pracownia Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia IAE PAN, zorganizowała w 2012 r. w siedzibie Instytutu w Warszawie trzy ogólnopolskie konferencje naukowe, w dniach: 12 stycznia 2012 r., 26 kwietnia 2012 r. i 18 maja 2012 r. Pierwszą z nich stanowiącą oficjalną inaugurację działalności Pracowni otworzył krótkim wystąpieniem dyrektor Instytutu prof. dr hab. Andrzej Buko.

I Konferencja 12 stycznia 2012 r

I Konferencja Naukowa Samodzielnej Pracowni Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia IAE PAN, Warszawa, 12 stycznia 2012 r

 I-Konferencja SPPGKProgram                   I Konferencja

 

II Konferencja 26 kwietnia 2012 r.

II Naukowa Samodzielnej Pracowni Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia IAE PAN, Warszawa, 26 kwietnia 2012 r.

 II-Konferencja SPPGK Program

 

III Konferencja 18 maja 2012 r.

III Konferencja Naukowa Samodzielnej Pracowni Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia IAE PAN, Warszawa, 18 maja 2012 r.

 

 III-Konferencja-SPPGK-Program               zdjcie z III Konf

Jednostki współpracujące

Pracownia Archeologiczna w Igołomi, Zespołu Archeologii Gór i Wyżyn IAE PAN w Krakowie
Kierownik: dr Krzysztof Tunia

Opracowywanie materiałów krzemiennych z badań kopalni w Sąspowie i opieka nad zbiorami z Sąspowa oraz wspólne opracowywanie wybranych tematów. W planie jest praca poświęcona składom wyrobów krzemiennych przygotowywana przez prof. J. Lecha i dr. Krzysztofa Tunię.

01 Igolomia        02 Igolomia

Pracownia Traseologiczna, Instytut Archeologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu
Kierownik: dr hab. Jolanta Małecka-Kukawka, prof. nadzw. UMK

Badania traseologiczne wybranych okazów krzemiennych z kopalń. Przygotowywanie opracowań specjalistycznych do monografiach i artykułów opracowywanych przez SPPGK: do publikacji.

Katedra Fizyki Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Kierownik: prof. zw. dr hab. Krzysztof Dołowy

Analiza prób skał krzemionkowych przy wykorzystaniu specjalistycznego sprzętu znajdującego się w wyposażeniu Katedry. Udział prof. K. Dołowego w analizach ilościowych związanych z wielkością szybów, urobionej skały płonnej, obliczeniami masy wydobywanego surowca, nakładem pracy górniczej. Udział w analizach dynamiki powstawania wypełnisk szybów i w analizach jakościowo-ilościowych efektywności narzędzi górniczych.

British Museum, Department of Prehistory and Early Europe (Londyn)
dr Ian Longworth i dr Gillian Varndell

Zapoczątkowana w 1974 r. współpraca (J. Lech) zakończyła się w 2012 publikacją ostatniego tomu materiałów z badań kopalni krzemienia Grimes Graves we wschodniej Anglii, prowadzonych przez British Museum w latach 1972-1976. Prof. J. Lech uczestniczył w dniu 11 lipca 2012 r. w spotkaniu w British Museum zamykającym tę wieloletnią współpracę, realizowaną od 1995 r. na podstawie umowy dwustronnej między British Museum a IAE PAN.

The UISPP Commission: ‘Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times’, Przewodnicząca dr Françoise Bostyn (do 10 września 2012 r.). Od 10 września 2012 r. przewodniczący prof. J. Lech.

Komisja Górnictwa Krzemienia w Czasach Pre- i Protohistorycznych Międzynarodowej Unii Nauk Pre- i Protohistorycznych (UISPP) została powołana przez XV Kongres Unii w Lizbonie w 2006 r. na podstawie wniosku zgłoszonego w imieniu grupy badaczy, głównie europejskich, podpisanego przez prof. J. Lecha i dr A. Hauzeur z Belgii. W latach 2007-2012 prof. J. Lech był wiceprzewodniczącym Komisji, a na jej 5. Konferencji w Paryżu (10-11 września 2012 r.) został wybrany jej przewodniczącym.

SPPGK przygotowuje we współpracy z Komisją monografię zbiorową najważniejszych kopalń krzemienia w Europie (por. wyżej punkt Aktualne prace).
Udział pracowników SPPGK w organizowanych przez Komisję międzynarodowych konferencjach i publikacjach, poświęconych problematyce prehistorycznego górnictwa krzemieni w Europie i na świecie.

Konferencja UISPP Commission: Flint Mining in Pre- and Protohistoric Times została zorganizowana w Paryżu przez Institut d’art et d’archeologie, University of Paris 1 - Panthéon-Sorbonne. Na konferencji pracownicy i współpracownicy SPPGK przedstawili w dniu 11 września następujące referaty związane z planowymi zadaniami SPPGK:

mgr Dagmara Werra
Bronze Age workshop places from the Wierzbica ‘Zele’ flint mine (Poland) in the light of recent research.

prof. UMK dr hab. Jolanta Małecka-Kukawka
‘Tools’ from workshop places at the Wierzbica ‘Zele’ flint mine (Bronze Age), Poland.

dr Kamil Adamczak
Workshop places of the Neolithic community at the Ćmielów (Poland) settlement and their connections with flint mines: a new approach.