Ośrodek Interdyscyplinarnych Badań Archeologicznych / Historia wcześniejszych Zakładów


Zakład Archeologii Mazowsza i Podlasia

Pracownicy Zakładu specjalizowali się  przede wszystkim w problematyce pradziejów i wczesnego średniowiecza Polski. W badaniach terenowych i gabinetowych  szczególny nacisk położony był na penetracje obszarów Mazowsza i Podlasia oraz rejonów północno-wschodniej Polski. Są to regiony do tej pory mało zbadane, ale obiecujące pod względem możliwości uzyskania znaczących rezultatów.

Preferowana była tematyka osadnicza, kulturowa i etniczna dotycząca przede wszystkim prac nad epoką brązu i wczesnego żelaza (U. Bugaj, V. Lis, M. Mogielnicka-Urban, T. Purowski), okresu przedrzymskiego i wpływów rzymskich (I. Tomaszewska, A. Niewęgłowski, M. Natuniewicz-Sekuła, A. Rzeszotarska-Nowakiewicz) oraz wczesnego średniowiecza (M. Błoński, M. Dulinicz, D. Krasnodębski, W. A. Moszczyński, J. Ościłowski, J. Sadowska-Topór. R. Żukowski). W związku z tym pracownicy Zakładu prowadzili studia porównawcze, a także  różnorodną działalność terenową, w tym systematyczne badania wykopaliskowe pradziejowych i wczesnośredniowiecznych zespołów osadniczych, np.  Maciejowice, pow. Garwolin - zespół osadniczy kultury łużyckiej (1981-1993), Weklice, pow. Elbląg  - cmentarzysko kultury wielbarskiej (2003-2011), Smorzewo, pow. Gozdowo, woj. mazowieckie, stan. Krasino 2 - wczesnośredniowiecznym cmentarzysko (2007-2011), Zajączki, gm. Juchnowiec Dolny - wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy (2004) oraz na wczesnośredniowiecznych grodziskach i osadach:  Nasielsk  (2001-2004, 2006), Klimy, pow. Łosice - (2004-2005), Zbucz, pow. Hajnówka (2005-2007). Prowadzono także badania prehistorycznych i wczesnośredniowiecznych osad w mikroregionie rzeki Słupianki, (1989-1993),  osadniczych stanowisk starożytnych i wczesnośredniowiecznych w środkowym i górnym dorzeczu Pregoły (2007-2011), prehistorycznych i wczesnośredniowiecznych stanowiska w Puszczy Białowieskiej (2004-2008). Pracownicy Zakładu prowadzili także ratownicze prace wykopaliskowe. badania powierzchniowe.

Pracownicy ZAMP prowadzili bądź prowadzą indywidualne badania nad wybranymi zagadnieniami kultury europejskiej i słowiańskiej w pradziejach i we wczesnym średniowieczu: U. Bugaj (osadnictwo i obrządek pogrzebowy we wczesnej epoce brązu, społeczny kontekst  zmian kulturowych w początkach epoki brązu w Europie środkowej), M. Mogielnicka-Urban (wierzenia ludności kultury łużyckiej oraz osadnictwo kultury łużyckiej na Mazowszu), T. Purowski (wyroby szklane w kulturze łużyckiej, monografia osady obronnej w Tarławkach, pow. Węgorzewo, katalog biżuterii szklanej  z cmentarzyska Bodzi), V. Lis (osadnictwo na zachodnim Mazowszu w epoce żelaza), M. Natuniewicz-Sekuła (osadnictwo na Wyżynie Elbląskiej w starożytności, kontakty pomiędzy ujściem Wisły a Skandynawią w starożytności, społeczność okresu rzymskiego na wysoczyźnie Elbląskiej w świetle wytwórczości rzemieślniczej), A. Rzeszotarska-Nowakiewicz (pogranicza osadnicze w starożytności, oddziaływania międzykulturowe w Europie Środkowej i Północnej u schyłku starożytności, pogranicze ugrofińsko-bałtyjsko-słowiańskie w starożytności), M. Dulinicz (Słowianie - element mozaiki kultur wcześniejszego średniowiecza Europy, studia porównawcze i badania regionalne, grody i osadnictwo wczesnosłowiańskie, chronologia wczesnosłowiańskich obiektów archeologicznych na południe od Karpat, Sudetów i Rudaw), R. Żukowski (militaria i systemy obronne we wczesnym średniowieczu), D. Krasnodębski (pogranicza osadnicze we wczesnym średniowieczu oraz wczesnośredniowieczne Podlasie   między Bugiem i Narwią, fotografia lotnicza dla potrzeb archeologii), J. Sadowska-Topór (drogi i mosty w centralnej i wschodniej Europie  oraz praktyki antywampiryczne), W. A. Moszczyński (badania ceramiki wczesnośredniowiecznej), M. Błoński (północne Mazowsze we wczesnym średniowieczu, Ziemia Nasielska we wczesnym Średniowieczu), J. Ościłowski (wczesnośredniowieczne Mazowsze między  Bugiem i Narwią). W. Szymański (kultura Słowian i ludów sąsiednich w starszych fazach wczesnego średniowiecza), A. Niewęgłowski (metodologia archeologii, zróżnicowanie i pochodzenie surowców w brązach z okresu rzymskiego),  M. Deka (szklarstwo), J. Dąbrowski (osadnictwo epoki brązu ). Od 2008 r. realizowany jest wspólnie przez większą część pracowników Zakładu temat  „Mazowsze we wczesnym średniowieczu”. W jego ramach opracowywano m.in. wczesnośredniowieczne cmentarzysko w miejscowości Gnaty-Lewiski, ceramikę wczesnośredniowieczną z osady w  Bocheniu, k/ Łowicza, stratygrafię stanowiska „Gaik” w Radzikowie,  osadnictwo wczesnośredniowieczne Mazowsze między Bugiem i Narwią. Od 2009 r. przekształcony został w zadanie „Dziedzictwo kulturowe doby wczesnego średniowiecza” realizowane poprzez przygotowywanie katalog obiektów obronnych.

Omawiana problematyka rozwijana jest niejednokrotnie poprzez współpracę z instytucjami naukowymi w różnych krajów, m.in. z Austrii, Białorusi, Chorwacji, Islandii, Danii, Niemiec, Słowacji,  Słowenii , Szwecji, Rosji, Włoch.

Pracownicy Zakładu brali  udział w projektach badawczych promotorskich MNiSW, takich jak : Recepcja obrządku ciałopalnego w epoce brązu w Polsce,  Studia nad technologią wykonania zabytków z metali kolorowych i bursztynu z cmentarzysk kultury wielbarskiej ze szczególnym uwzględnieniem obszaru Wysoczyzny Elbląskiej,  Dynamika przemian kulturowych pogranicza Niziny Staropruskiej i Pojezierza Mazurskiego w starożytności  na podstawie  datowań laboratoryjnych i archiwaliów z obszaru byłych Prus Wschodnich, Organizacja grodowa dolnego Ponarwia we wczesnym średniowieczu  oraz projekcie KBN pt. „Technologia ceramiki a transmisja cech kulturowych” a także innych, których realizacja została dopiero rozpoczętą.

Pracownicy zakładu prowadzili bądź prowadzą prace dydaktyczne w Akademii Humanistycznej, im. A. Gieysztora w Pułtusku, Uniwersytecie Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie oraz szkolenia studentów na podczas badań wykopaliskowych na różnych stanowiskach.

Jedną z dziedzin działalności pracowników Zakładu jest popularyzacja wiedzy poprzez: organizowanie warsztatów archeologicznych dla młodzieży szkolnej i prelekcje w szkołach, udział w  Festynie Archeologicznym, Piknikach Naukowych Radia Bis, udzielanie wywiadów dla prasy ogólnokrajowej i lokalnej oraz udział w audycjach radiowych, organizacja kolejnych edycji Festiwalu Nauki, przygotowywanie scenariuszy wystaw.

ZAMiP wydaje rocznik Archeologia Polski, którego redaktorami byli m.in.  M. Deka, Z. Bukowski, I. Tomaszewska, T. Purowski. W periodyku tym ukazują się liczne artykuły pracowników zakładu. W 1998 r. założono seryjne wydawnictwo „Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały”,  którego redaktorem jest W. Szymański, a od tomu 3 zastępcami redaktora M. Dulinicz, M. Mogielnicka-Urban, J. Sadowska-Topór
W ramach serii ukazały się:
t. 1 Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne w dorzeczu Słupianki, pod Płockiem, Warszawa 1998,
t . 2. B. Balke Kultura przeworska  nad dolną Pilicą, Warszawa 2004,
t. 3 „Problemy przeszłości Mazowsza i Podlasia, Warszawa (2004) 2005,
t. 4 F. Biermann Sypniewo. Obiekty, zabytki i ich interpretacja historyczna, Warszawa  2006.
Sypniewo. Ein frühmittelalterlicher Burg-Siedlungskomplex in Nordmasowien. Sypniewo. Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy na północnym Mazowszu. Teil 1/Część 1. Sypniewo. Befunde, Funde und Kulturhistorische Bewertung. Sypniewo. Obiekty, Zabytki i ich interpretacja historyczna, Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i Materiały, t. IV, część 1, Warszawa 2006

Rozległa działalność pracowników Zakładu owocuje wieloma publikacjami w licznych czasopismach oraz udziałem w praczach zbiorowych.
Pracownicy zakładu są autorami i redaktorami poszczególnych części syntezy Prahistoria ziem polskich, t. IV i V oraz kolejnych tomów serii Kultura Europy Wczesnośredniowiecznej  (t. I, IV, V, X).

Ważniejsze prace zasadniczo wydane po roku 1980:
Balke B. Kultura przeworska  w międzyrzeczu Wisły, Pilicy i Iłżanki, Warszawa 1991.
Bukowski Z. Elementy wschodnie w kulturze łużyckiej u schyłku epoki brązu, Wrocław-Warszawa- Kraków- Gdańsk 1976.
Bukowski Z. The Scythian Influence in the Area of Lusatian Culture, Wroclaw- Warszawa-Kraków- Gdansk 1977.  
Bukowski Z. Pomorze w epoce brązu w świetle dalekosiężnych kontaktów wymiennych, Gdańsk 1998.
Bukowski Z. Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002.
Dąbrowski J. Epoka brązu w północno-wschodniej Polsce, Białystok 1997.
Dąbrowski J. Ältere Bronzezeit in Polen. Starsza epoka brązu w Polsce, Warszawa 2004.
Dekówna M. Szkło w  Europie wczesnośredniowiecznej, Wrocław-Warszawa-Kraków- Gdańsk 1980.
Dekówna M., Olczak J. i inni, Principes de description des verres anciens depuis les temps les plus reculés jusqu’au XIIIe siécle de n.è.(d’aprés l’analyse du matériel archéologique du Centre, de l’Est et du Sud-Est de l’Europe et de la Transcaucasie, Warszawa-Toruń 2002.
Dulinicz M.  Die frühen Slawen im Gebiet zwischen unterer Weichsel und Elbe, Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete, Neumünster 2006.
Mogielnicka-Urban M. Warsztat ceramiczny w  kulturze łużyckiej, Wrocław- Warszawa-Kraków- Gdańsk-Łódź 1984.   
Nagrodzka-Majchrzyk T. Czarni Kłobucy, Warszawa 1985.
Natuniewicz-Sekuła M; Okulicz-Kozaryn J.  Weklice. A cemetery of the Wielbark Culture on the Eastern Margin of Vistula Delta (Excavations 1984-2004) , Warszawa 2011.
Niewęgłowski A. Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej na przełomie er (II wiek p.n.e. – II w. n. e.), Wrocław- Warszawa- Kraków- Gdańsk- Łódź 1981.
Niewęgłowski A. Cmentarzysko kultury przeworskiej w Garwolinie,  Warszawa 1991.
Okulicz Ł. Osadnictwo strefy wschodniobałtyjskiej w I tysiącleciu przed naszą erą, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk 1976.
Okulicz-Kozaryn Ł. Życie codzienne Prusów i Jaćwingów w wiekach średnich (IX-XIII w.). PiW, Warszawa 1983.
Okulicz-Kozaryn Ł. Finowie Zachodni,  Warszawa 1993.
Okulicz-Kozaryn Ł. Dzieje Prusów, Warszawa 1997.
Sadowska-Topór J. Starożytne drogi w dolinie rzeki Dzierzgoń w świetle badan archeologicznych, Warszawa 1995.
Szafrański W. Płock we wczesnym średniowieczu, Wrocław- Warszawa- Kraków- Gdańsk-Łódź 1983.
Szafrański W. Prahistoria religii na ziemiach polskich, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk- Łódź 1987.
Tryjarski E. Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa 1991.

Ważniejsze publikacje zbiorowe udziałem pracowników:
Osadnictwo obszaru Warszawy na tle środowiska naturalnego (V w. p.n.e-XIII w. n.e.), (J. Pyrgała red.), Wrocław 1987.
Woryty - studium archeologiczno-przyrodnicze zespołu osadniczego kultury łużyckiej, (J. Dąbrowski red.), Wrocław- Warszawa- Kraków- Gdańsk- Łódź 1981.
Die archäologischen Inventarbücher aus dem ehemaligen Prussia-Museum, Aestiorum, Hereditas I. Ostbalticum, (A. Bitner-Wróblewska red.), Olsztyn 2008.
Przez granice czasu (A. Buko, W. Duczko, red.), Pułtusk 2008.
Opera ex aere. Studia z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza dedykowane profesorowi Janowi Dąbrowskiemu przez przyjaciół, uczniów i kolegów z okazji siedemdziesięciolecia urodzin, Warszawa 2008, (M. Mogielnicka- Urban red.), Warszawa 2008.

Zakład Archeologii Średniowiecza

Zakład Archeologii  Średniowiecza (ZAŚ) powstał w roku 1992 z przekształcenia (powołanego w roku 1978) Zakładu Metodologii Badań Archeologicznych. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne pozostawały przedmiotem uwagi  jego pracowników, a efektem tych zainteresowań jest trzytomowa praca zbiorowa „Teoria i praktyka badań archeologicznych” pod red. S. Tabaczyńskiego, W. Hensla i P. Urbańczyka, wydana w latach 1986-1998.

Główne tematy badawcze realizowane w ramach Zakładu:

  1. Studia nad początkami Państwa Polskiego i tworzeniem się ośrodków grodowo-miejskich (Kalisz, Czersk, Płock, Sandomierz, Zawichost, Radom).
  2. Mikroregionalne studia osadnicze połączone z badaniami paleośrodowiska. Obejmują one badania wybranych obszarów (m. in. rejon Kalisza, okolice Chełma, Wyżyna Sandomierska, rejon Radomia - w Polsce, rejon Wenecji - we Włoszech) w długiej perspektywie czasowej, z uwzględnieniem przemian osadniczych, kulturowych, społecznych.  
  3. Studia nad wschodnim pograniczem wczesnośredniowiecznej Polski.
  4. Studia dotyczące kontaktów interregionalnych, badanie szlaków handlowych.
  5. Interdyscyplinarne badania archeologiczno-antropologiczne - studia nad obrządkiem pogrzebowym w pradziejach i wczesnym średniowieczu, na przykładzie wybranych stanowisk (Kichary Nowe, Kleczanów, Zawichost, Tumiany).
  6. Studia numizmatyczne, obejmujące m.in. badania nad monetą polską i obcą we wczesnym średniowieczu, studia nad skarbami.
  7. Wszechstronne badania nad ceramiką zabytkową w aspekcie jej wytwórczości, chronologii i kontekstu społecznego.
  8. Badania nad problematyką szklarstwa wczesnośredniowiecznego.

Istotną część aktywności ZAŚ stanowiły badania terenowe - powierzchniowe i wykopaliskowe - na stanowiskach polskich (m.in. Kalisz, Kaczyce, Kichary Nowe i Zawichost pow. Sandomierz, Stołpie pow. Chełm, Radom) oraz zagranicznych (we Włoszech, w Norwegii, na Islandii). Służą one nie tylko wzbogaceniu i powiększeniu bazy źródłowej, ale także testowaniu i wprowadzaniu nowych, udoskonalonych metod eksploracji, dokumentowania znalezisk i analizy danych.
Ważnym elementem działalności pracowników  ZAŚ była współpraca z lokalnymi społecznościami i samorządami w zakresie planowania badań, ochrony dziedzictwa kulturowego, a także różnorodnych form popularyzacji wyników badań, w tym wystaw archeologicznych.
Pracownicy ZAŚ współpracowali z przedstawicielami nauk przyrodniczych (m.in. geologii, geomorfologii, geografii, paleobotaniki, archeozoologii, antropologii), a także z architektami, historykami i historykami sztuki. Wykorzystywali w swych pracach wyniki nauk fizyko-chemicznych (np. analizy laboratoryjne ceramiki zabytkowej, badania nad szkliwami i polewami garncarskimi, analizy metaloznawcze), a także techniki badawcze, służące do precyzyjnego ustalania chronologii znalezisk (datowanie radiowęglowe, dendrochronologia).

Współpracowano z uczonymi z różnymi krajami europejskich w zakresie poszczególnych problemów badawczych (Francja, Islandia, Niemcy, Norwegia, Rosja, Słowacja, Szwecja, Włochy).

Liczba publikacji naukowych oraz popularnonaukowych, a także zorganizowanych wystaw prezentujących osiągnięcia naukowe jest imponująca.

Oto wybór publikacji pracowników Zakładu Archeologii Średniowiecza:

W. Hensel, S. Tabaczyński, Rewolucja neolityczna i jej znaczenie dla rozwoju kultury europejskiej [The Neolithic Revolution and its Significance for the Development of European Culture], Wrocław 1978.
A. Buko, Wczesnośredniowieczna ceramika sandomierska [Early Medieval Pottery at Sandomierz], Wrocław 1981.
W. Hensel, S. Tabaczyński, Archeologia medievale polacca in Italia, Wrocław 1981.
S. Suchodolski, Denar w kalecie. Trzy pierwsze stulecia monety polskiej [The Dinar in the Purse. The First Three Centuries of Polish Coins], Wrocław 1981.
S. Tabaczyński, A. Buko, Sandomierz. Starożytność – wczesne średniowiecze [Sandomierz. From Ancient Times to the Early Middle Ages], Rzeszów 1981.
Caputaquis Medievale. Ricerche 1973, vol. I, Salerno 1976; Ricerche 1974-1980, vol. II, Napoli 1984.
R. Bertelsen, P. Urbańczyk, The Soløy Farm Mound. Excavations and Methods of Stratigraphical Analysis, Tromsø 1985.
S. Tabaczyński (ed.), Teoria i praktyka badań archeologicznych, t. I-Przeslanki metodologiczne [The Theory and Practice of Archaeological Research. Vol. I. Methodological Grounds], Wrocław 1986.
S. Tabaczyński (ed.), Teoria e pratica della ricerca archeologica, 1: Premesse metodologiche, Torino 1986.
T. Baranowski, Kalisz u schyłku starożytności i we wczesnym średniowieczu [Kalisz at the End of the Ancient Period and in the Early Middle Ages], Kalisz 1987.
S. Suchodolski, Moneta możnowładcza i kościelna w Polsce wczesnośredniowiecznej [Magnate and Church Coins in Early Medieval Poland], Wrocław 1987.
S. Tabaczyński, Archeologia średniowieczna. Problemy. Źrodła. Metody. Cele badawcze [Medieval Archaeology. Problems. Sources. Methods. Research Goals], Wrocław 1987.
A. Buko, Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań [Early Polish Pottery. An Introduction to Research], Wrocław 1990.
P. Urbańczyk, Medieval Arctic Norway, Warsaw 1992.
S. Tabaczynski (ed.), Sandomierz, badania 1969-1973, vol. I [Sandomierz: Excavations of 1969-1973], Warszawa 1993.
S. Suchodolski, La moneta, in: Storia d'Europa, vol. Ill, Il Medioevo, Torino 1994, pp. 847-894.
L.P. Słupecki, Slavonic Pagan Sanctuaries, Warszawa 1994.
L.P. Słupecki, Wojownicy i wilkołaki [Warriors and Werewolves], Warszawa 1994.
P. Urbańczyk (ed.), Origins of Medieval Towns in Temperate Europe, Archaeologia Polona, vol. 32, 1994.
W. Hensel, S. Tabaczyński, P. Urbańczyk (eds.), Theory and Practice of Archaeological Research. Vol II: Acquisition of Field Data at Multi-Strata Sites, P. Urbańczyk (ed.), Warszawa 1995.
S. Tabaczyński (ed.), Sandomierz, badania 1969-1973 [Sandomierz: Excavations of 1969-1973], vol. II, Warszawa 1996.
T. Rysiewska, Struktura rodowa społeczności pradziejowych. Cmentarzyska z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w południowej Polsce [Family Structure of Prehistoric Communities. Bronze Age and Early Iron Age Cemeteries in Southern Poland], Wrocław 1996.
S. Tabaczyński, Objectual Correlates of Culture: the Meaning of the Concept and the Interpretive Problems in Archaeological Investigations, Archaeologia Polona, vol. 34, 1996.
A. Buko (ed.), Kleczanów. Badania rozpoznawcze 1989-1992 [Kleczanów. Trial Investigations in 1989-1992], Warsaw 1997.
W. Hensel, S. Tabaczyński, P. Urbańczyk (eds.), Theory and Practice of Archaeological Research. Vol III: Dialogue with the Data: the Archaeology of Complex Societies and Its Context in the 90s, S. Tabaczyński (ed.), Warsaw 1997.
P. Urbańczyk (ed.), Early Christianity in Central and East Europe, Warsaw 1997
P. Urbańczyk (ed.), Origins of Central Europe, Warsaw 1997.
P. Urbańczyk (ed.),Adalbertus - Tło kulturowo-geograficzne wyprawy misyjnej św. Wojciecha na pogranicze polsko-pruskie [Adalbertus. Cultural and Geographical Background of the St. Adalbert’s Mssion to the Polish-Prussia Borderland], vol. I, Warszawa 1998.
L.P. Słupecki, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów. Studium do dziejów idei przeznaczenia u ludów indoeuropejskich [Oracles and Divination in Norse Religion. An Investigation into the Idea of Destiny among Indo-Europeans], Warszawa 1998.
T. Baranowski (ed.), Kalisz wczesnośredniowieczny [Early Medieval Kalisz] Kalisz 1998.
A. Buko, Początki Sandomierza [The Beginning of Sandomierz], Warszawa 1998.
P. Urbańczyk (red.), Polish lands at the turn of the 1st and the 2nd millennia, Warszawa 2004.
International Symposium on the 50th Anniversary of “Wiadomości Numizmatyczne”. Money circulation in antiquity, the Middle Ages and modern times - time, range, intensity, Warszawa 2006.
A. Buko, The Archaeology of Early Medieval Poland. Discoveries-hypotheses interpretations, East Central and Eastern Europe In the Middle Ages, t. 1, Leiden-Boston 2008.
P. Urbańczyk, Trudne początki Polski, Wrocław 2008.
P. Urbańczyk, Władza i polityka we wczesnym średniowieczu (II wyd.), Wrocław 2008.
A. Buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa 2009.
A. Buko,  M. McCarthy (eds.), Making a Medieval Town. Patterns of Early Medieval Urbanization, Warszawa 2010.
A. Buko, D. Główka (red.), Radom: korzenie miasta i regionu, t. 1: badania 2009 Warszawa 2010.
A. Buko, D. Główka, M. Trzeciecki (red.), Radom: korzenie miasta i regionu. t. 2., Radomski zespół osadniczy w dolinie rzeki Mlecznej. Wyniki badań interdyscyplinarnych 2010 r., Warszawa 2011.
T. Baranowski, J.A. Splitt (red.), Kalisia na bursztynowym szlaku. Wspólne dziedzictwo kulturowe Europy, Kalisz 2011.
H. Kowalewska-Marszałek, P. Włodarczak (red.) Kurhany i obrządek pogrzebowy w IV-II tysiącleciu p.n.e., Kraków-Warszawa 2011.
A. Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej. Odkrycia-hipotezy-interpretacje,  wyd. III, Warszawa 2011.

Zakład Epoki Kamienia

Badania prowadzone przez pracowników Zakładu nad społecznościami epoki kamienia (paleolit, mezolit, neolit) dotyczyły problematyki ich społeczno-ekonomicznych organizacji, reguł osadnictwa oraz kwestii i mechanizmów wymiany, podejmowanych m.in. poprzez zagadnienia paleoekologii, geochronologii, kulturowej taksonomii czy technologii. Zakład prowadził badania terenowe i wykopaliskowe, które dostarczały nowych danych do prowadzenia tak zakrojonych studiów. W okresie między 1953-1975 przeprowadzono liczne badania wykopaliskowe na stanowiskach, związanych z górnym i środkowym paleolitem (Jaskinia Nietoperzowa, Schronisko Wylotne k. Krakowa) oraz na pozostałościach obozowisk z okresu schyłkowego paleolitu i mezolitu, tj.: torfowe stanowisko w Całowaniu, woj. mazowieckie; stanowisko Dębe w woj. kujawsko-pomorskim, stanowiska Nieborowa i Luta w okolicach Lublina, stanowisko w miejscowościach Sośnia i Grajewo w okolicach Białegostoku czy w Ełku k. Olsztyna. Badania wykopaliskowe dotyczące społeczności okresu młodszej epoki kamienia (neolitu) prowadzono na wzgórzu „Gawroniec” w Ćmielowie, woj. świętokrzyskie, gdzie położona była osada związana z eksploatacją górniczą na kopalniach krzemienia w Krzemionkach oraz Świeciechowie. Środkowopaleolityczne stanowisko łowieckie (open kill site) w Zwoleniu niedaleko Radomia, jest unikatowym obiektem w skali europejskiej. Badania wykopaliskowe prowadzono tam w latach 1984-1990.

W ostatnich dwóch dekadach badania prowadzone były w Wilczycach na Wyżynie Sandomierskiej, gdzie rozpoznano obozowiska społeczności kultury magdaleńskiej z licznymi znaleziskami kości fauny kopalnej oraz wytworami sztuki  m.in. unikatowymi w skali europejskiej schematycznymi figurkami kobiecymi wykonanymi z krzemienia .
Badano stanowisko położone częściowo w utworach torfowych, zlokalizowane w północno-wschodniej Polsce. W  miejscowości Dudka, badania archeologiczne były prowadzone od 1986 r. W epoce kamienia była to wyspa zasiedlana przez społeczności ludzkie od schyłkowego paleolitu do późnego neolitu.. W trakcie badań rozpoznano krótkotrwałe obozowiska łowieckie i cmentarzyska, w których odkryto groby o zróżnicowanych formach. Badania wykopaliskowe były prowadzone na stanowiskach związanych ze społecznościami mezolitycznymi na torfowisku Łajty we wsi Rudówka Stara k. Giżycka (od 1989 r.) oraz  w Tłokowie k. Barczewa (od 1992 r.). Pozyskano z nich liczne szczątki faunistyczne ssaków i ryb.  

Szczególną problematyką podejmowaną w Zakładzie są zagadnienia pozyskiwania, użytkowania i dystrybucji surowców mineralnych w prehistorycznej Europie. Badania wykopaliskowe na obszarach prehistorycznych kopalń krzemienia było podejmowane przez pracowników zakładu od lat 70. ubiegłego wieku. Obejmowały one wykopaliskowe rozpoznanie jednostek wydobywczych od mezolitu do wczesnej epoki żelaza: Sąspów, Bębło, Jerzmanowice Dąbrówka i Czajowice k. Krakowa; Polany II i Polany Kolonia, Tomaszów i Wierzbica „Zele” w woj. mazowieckim. Szczególną uwagę należy poświęcić olbrzymiemu kompleksowi stanowisk skupionemu w pobliżu kopalni hematytu (ochry) w Rydnie k. Kielc, związanych z wydobywaniem tego minerału do paleolitu po wczesną epokę brązu.

Od 1962 roku Zakład jest zaangażowany w międzynarodowe badania archeologiczne na stanowiskach z epoki kamienia (od paleolitu po schyłek neolitu) w północnym Sudanie, Egipcie, Etiopii i na Kubie. Pracownicy Zakładu byli współautorami pierwszego tomu podręcznika „Prahistoria ziem polskich”, poświęconego społecznościom paleolitycznym i mezolitycznym w dorzeczach Odry i Wisły, którego wydany był wysiłkiem Instytutu.

Główne publikacje:
F. Wendorf, R. Schild, A Middle Stone Age Sequence from the Central Rift Valley, Ethiopia, Wrocław 1974
B. Balcer, Krzemień świeciechowski w kulturze pucharów lejkowatych. Eksploatacja, obróbka, rozprzestrzenianie [Świeciechów Flint in the Funnel Beaker Culture. Exploitation, Processing and Distribution], Wrocław 1975
R. Schild, M. Marczak, H. Królik, Późny mezolit [The Late Mesolithic], Wrocław 1975
Z. Krzak, The Złota Culture, Wrocław 1976
J. Lech, A. Dzieduszycka-Machnikowa, Neolityczne zespoły pracowniane z kopalni krzemienia w Sąspowie [The Neolithic Workshop Assemblages from the Flint Mine of Sąspów], Wrocław 1976
F. Wendorf and R. Schild, Prehistory of the Nile Valley, New York 1976
R. Schild, F. Wendorf, The Prehistory of Dakhla Oasis and Adjacent Desert, Wrocław 1977
R. Schild, H. Królik, J. Mościbrodzka, Kopalnia krzemienia czekoladowego z przełomu neolitu i epoki brązu w Polanach Koloniach [The Chocolate Flint Mine from the Turn of the Neolithic and Bronze Age at PolanyKolonie], Wrocław 1977
M. Chmielewska, Późny paleolit pradoliny warszawsko-berlińskiej [The Late Palaeolithic in the Warsaw-Berlin Ice-Marginal Streamway], Wrocław 1978
Z. Krzak, Geneza i chronologia kultury ceramiki sznurowej w Europie [The Origin and Chronology of the Corded Ware Culture in Europę], Wrocław 1980
F. Wendorf, R. Schild, Prehistory of the Eastern Sahara, New York 1980
J. Lech, Górnictwo krzemienia społeczności wczesnorolniczych na WyżynieKrakowskiej, koniec VI tysiąclecia – połowa IV tys. p.n.e. [Flint Mining among the Early Farming Communities in the Cracov Upland (End of the 6"1 Millennium to the mid-4"1 Millennium B.C.)], Wrocław 1981
R. Schild, F. Wendorf, The Prehistory of an Egyptian Oasis, Wrocław 1981
B. Balcer, Wytwórczość narzędzi krzemiennych w neolicie ziem Polski [The Processing of Neolithic Flint Tools inPoland], Wrocław 1983
H. Więckowska, E. Kempisty, Osadnictwo z epoki kamienia i wczesnej epoki brązu na st. 1 w Sośni, woj. łomżyńskie [Stone Age and Early Bronze Age Settlement at Site 1 in Sośnia, ŁomżaVoivodship], Wrocław 1983
F. Wendorf, R. Schild, A.E: Close (eds.) Cattle-Keepers of the Eastern Sahara. The Neolithic of Bir Kiseiba, New Delhi 1984
R. Schild, M. Marczak, H. Królik, Kopalnia krzemienia czekoladowego w Tomaszowie [The Chocolate Flint Mine in Tomaszów], Wrocław 1985
H. Więckowska, Osadnictwo późnopaleolityczne i mezolityczne nad dolną Narwią [Late Palaeolithic and Mesolithic Settlement System Along the Lower Narew River], Wrocław 1985
W. Gumiński, Gródek Nadbużny. Osada kultury pucharów lejkowatych [Gródek Nadbużny. A Settlement of the Funnel Beaker culture], Wrocław 1989
F. Wendorf, R. Schild, A.E. Close (eds.), The Prehistory of Wadi Kubbaniya, vol. 1,2 & , Dallas 1989
Z. Sulgostowska, Prahistoria międzyrzecza Wisły, Niemna i Dnistru u schyłku plejstocenu [The Prehistory of the Area Between the Vistula, Niemen and Dniestr Rivers during the Final Pleistocene], Warszawa 1989
E. Kempisty, Z. Sulgostowska, Osadnictwo paleolityczne, mezolityczne i paraneloityczne w rejonie Woźnej Wsi, woj. łomżyńskie [Final Paleolithic, Mesolithic and Para-Neolithic Settlement in the Woźna Wieś Region, Łomża Voivodship], Warszawa 1991
F. Wendorf, R. Schild, A.E. Close et al. Egypt During the Last Interglacial, New York 1993
Z. Krzak, Megality Europy [Megaliths in Europe], Warszawa 1994
F. Wendorf, R. Schild, P. Baker, A. Gautier, L. Longo, A. Mohamed, A Late Paleolithic Kill-Butchery-Camp in Upper Egypt, Warszawa 1997
R. Schild, Z. Sulgostowska (eds.), Man and Flint, Proceedings of the 7th International Flint Syposium Warszawa-Ostowiec Świętokrzyski 1995, Warszawa 1997
Z. Krzak, Megality świata [Megaliths of the World], Wrocław 2001
B. Balcer, Ćmielów, Krzemionki, Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami krzemienia [Ćmielów- Krzemionki- Świeciechów. Relations between The Neolithic settlement and flint mines], Warszawa 2002
Z. Sulgostowska, Kontakty społeczności późnopaleolitycznych i mezolitycznych między Odrą, Dźwiną i górnym Dniestrem. Studium dystrybucji wytworów ze skał krzemionkowych [Contacts between Late Paleolithic and Mesolithic Communities in the Area between The Odra, Dvina and Upper Dniester rivers. A study of siliceous artifacts distribution], Warszawa 2005.
R. Schild (ed.), The Kiling Fields of Zwoleń. A Middle Palaeolithic Kill-Butchery-Site in Central Poland, Warszawa 2005

J. Fiedorczuk, Final Paleolithic Camp Organization as seen from the Perspective of Lithic Reffiting, Warszawa 2006

H. Więckowska, M. Chmielewska, Materiały do badań osadnictwa mezolitycznego w mikroregionie Luta, województwo lubelskie [The Mesolithic Settlement in the Luta Microregion, Lublin Voivodeship. Materials], Warszawa 2007

Z. Sulgostowska, A.J. Tomaszewski (eds.) Man-Millennia-Environment. Studies in honour of Romuald Schild, Warszawa 2008

Zakład Archeologii Antycznej