Ośrodek Historii Kultury Materialnej Średniowiecza i Czasów Nowożytnych / Działalność


 Zespół w 1979 r.

Początki i rozwój Ośrodka:

Ośrodek jest jedynym w Polsce i jednym z nielicznych na świecie centrum badań dziejów kultury materialnej średniowiecza i czasów nowożytnych. Powołany został w 1953 r. jako Dział Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, funkcjonował następnie do 2011 r. pod nazwą Zakładu HKM.

Sformułowany w toku dyskusji teoretycznych program naukowy wyznaczył kierunek studiów nad poziomem materialnym i warunkami bytu codziennego dawnych społeczeństw oraz określił metodologiczne podstawy badań, integrujących współpracujące ze sobą dyscypliny: historię, archeologię, historię sztuki i architektury, urbanistykę oraz etnografię.

Prowadzone prace początkowo koncentrowały się wokół dziejów osadnictwa, rolnictwa i hodowli, górnictwa i hutnictwa, budownictwa, dziejów rzemiosła i produkcji fabrycznej. Wyniki tych zespołowych i indywidualnych prac podsumowano w syntezie „Historia kultury materialnej Polski w zarysie” (6 tomów, 1978–1979), obejmującej okres od wczesnego średniowiecza po 1918 rok.


 Zespół w 2009 r.

Badania bieżące:

Obecnie głównym celem badań Ośrodka jest poznawanie cywilizacyjnych aspektów dziejów społeczeństwa polskiego, rozpatrywanych na tle europejskim.

Grono skupionych tu historyków różnych specjalności oraz archeologów podejmuje próby rekonstrukcji sytuacji ekonomicznej i warunków codziennego bytu rozmaitych grup społeczeństwa, postępu i modernizacji, przekształceń środowiska człowieka poprzez kolonizację i urbanizację, przemian kulturowych.

Podejmowane są zagadnienia stylu i poziomu życia różnych grup społecznych - szlachty, duchowieństwa, mieszczan i biedoty miejskiej, robotników przemysłowych, dzieci i młodzieży. Badane są majątek i rzeczy osobiste ludzi oraz wzorce konsumpcji (A. Klonder, D. Główka, U. Sowina, M. Bis), wyposażenie wnętrz i systemy ich ogrzewania (M. Dąbrowska, W. Bis), poziom materialny mieszczaństwa śląskiego (E. Wółkiewicz) i wspólnot mniszych (O. Przybyłowicz), rzeczy i miejsca służące pobożności (M. Saczyńska), warunki opieki zdrowotnej i style życia codziennego (E. Mazur), stosunek wobec przedmiotów zbytku oraz materialna oprawa ceremonii i rytuałów (K. Prokop).

Opracowywana jest także problematyka przebudowy struktur gospodarczych i społecznych kraju oraz przemian dawnego krajobrazu pod wpływem procesów modernizacyjnych. Przedmiotem prowadzonych studiów jest ruch osadniczy, migracje rycerskie i tworzenie majętności ziemskich (A. Janeczek, M. Pauk), zaopatrzenie w wodę, infrastruktura i gospodarka miasta komunalnego (U. Sowina), lokacje miast i powstawanie gmin miejskich w strefie pogranicza etnokulturowego (A. Janeczek), ruch fundacji parafialnych szlachty (M. Saczyńska), inwestycje budowlane Kościoła (K. Prokop) i możnowładztwa: budowa zamków (M. Pauk, W. Bis), organizacja gospodarcza dóbr biskupich i klasztornych (E. Wółkiewicz, O. Przybyłowicz). Ośrodek prowadzi również badania archeologiczne obiektów pochodzących z okresu od późnego średniowiecza po współczesność (M. Dąbrowska, M. Bis, W. Bis).

Publikowane prace odsłaniają obraz realnej egzystencji mieszkańców dawnej Polski i krajów ościennych. Jego odtwarzanie jest możliwe dzięki wykorzystaniu źródeł pisanych, ikonografii, materiałów kartograficznych, materialnych reliktów przeszłości wydobywanych przez archeologów, a także zabytków zachowanych w muzeach i przetrwałych w terenie.

Bieżące studia, prowadzone w trzech zespołach, skoncentrowane są wokół następujących tematów wiodących:

  • Siedziby mieszkalne i obronne w Polsce średniowiecznej i nowożytnej
  • Krajobraz kulturowy w średniowieczu i czasach nowożytnych
  • Ludzie i rzeczy - materialne warunki bytu w średniowieczu i czasach nowożytnych