Ośrodek Badań nad Dawnymi Technologiami / Działalność


Charakterystyka działalności

Główny Cel badawczy:

Zadania Ośrodka:

  • Studia nad dawnymi technologiami produkcji (rzemiosło, rolnictwo itp.), organizacją produkcji, wpływem na człowieka itp.

Wiodące tematy:

  1. Dawne uzbrojenie (starożytność, średniowiecze, nowożytność).
  2. Włókiennictwo i strój (starożytność, średniowiecze, nowożytność).

Ośrodek Badań nad dawnymi Technologiami (poprzednie nazwy: Oddział Łódzki Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, wcześniej Zakład Archeologii Polski Środkowej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN) powstał z łódzkich pracowni Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego – Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Gdańsku, Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Łęczycy i Kierownictwa Prac Wykopaliskowych w Lutomiersku. Kierował nim początkowo prof. dr hab. Konrad Jażdżewski, a po nim, od 1960 r. - prof. dr hab. Andrzej Nadolski.  W roku 1992 kierownikiem oddziału został prof. dr hab. Tadeusz Poklewski i funkcję tę sprawował do końca 2000 r. Od 2001 r. kierownikiem oddziału był dr hab. Jerzy Maik. On też został kierownikiem powołanego w 2011 r. Ośrodka.

Po zakończeniu prac związanych z Millenium zajmowano się w ówczesnym zakładzie głównie badaniami nad kulturą materialną wczesnośredniowiecznej Polski. W latach sześćdziesiątych i początkach lat siedemdziesiątych XX w. przeprowadzono między innymi kompleksowe badania wczesnośredniowiecznej włości spicymierskiej.

W tym czasie rozpoczęto też we współpracy z École des Hautes Études en Science Sociales badania francuskich średniowiecznych wsi zaginionych. Badania te, prowadzone głownie w Burgundii, potrwały kilkanaście lat. Nieco później, w początkach lat dziewięćdziesiątych XX w., prowadzono też badania archeologiczne we Francji, początkowo we współpracy z Centre d’Archéologie Médiévale de Strasburg, później zaś samodzielnie.

Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. zaczęły się też w zakładzie kształtować trzy większe zespoły badawcze. Pierwszy, kierowany przez profesora A. Nadolskiego (m. in., w różnym czasie, J. Dankowa, M. Głosek, L. Kajzer, M. Mielczarek, A. Nowakowski, W. Świętosławski, Z. Wawrzonowska) zajął się historią dawnego uzbrojenia, drugi - pod kierunkiem profesora T. Poklewskiego (m. in. J. Maik, A. Wierstakow, E. Wtorkiewicz-Marosik, M. Żemigała) - dziejami architektury murowanej, trzeci zaś – z profesorem A. Abramowiczem na czele (M.M. Blombergowa) - historią polskiej archeologii.

Ponadto prowadzono badania nad koczownikami Wielkiego Stepu (W. Świętosławski), numizmatyką antyczną i archeologią pontyjską (M. Mielczarek), kaflami i cegłą jako materiałem budowlanym w średniowieczu i czasach nowożytnych (M. Żemigała), włókiennictwem w pradziejach i średniowieczu (J. Maik). Podkreślić też w sposób specjalny należy badania cmentarzy polskich oficerów zamordowanych na Wschodzie (M. Głosek).

Do najważniejszych wykopalisk prowadzonych przez oddział należą:

  • Tum pod Łęczycą (grodzisko, kolegiata - VIII-XIV w.),
  • Gdańsk (miasto - X-XIII w.),
  • Lutomiersk, pow. Sieradz (cmentarzysko - XI w.),
  • Bolesławiec, pow. Wieruszów (zamek - XIV-XVIII w.),
  • Kalisz (zamek - XIV-XVIII w.),
  • Dracy, Burgundia, Francja (wieś - XIII-XV w.),
  • Lubieszewo, pow. Nowy Dwór Gdański (pole bitwy z 1576 r.),
  • Grunwald (pole bitwy z 1410 r.),
  • Petit-Keonigsbourg, Alzacja, Francja (zamek XIII-XV w.),
  • Dąbrówno, pow. Ostróda (miasto XIV-XX w.),
  • Katyń, Rosja (cmentarz polskich oficerów - 1940 r.).

Od 1999 r. Oddział Łódzki IAE PAN prowadzi archeologiczne badania ratownicze na wielkich inwestycjach (Kopalnia Węgla Brunatnego - Bełchatów, autostrada A1 i A2). Do najciekawszych stanowisk należą: Chrząstów Folwarczny, pow. Zgierz (wielokulturowa osada - epoka brązu-okres rzymski), Pomorzany, pow. Kutno (folwark – XIV-XVIII w.) oraz Pomorzanki, pow. Gostynin (grodzisko stożkowate - XIV w., wieś - XIV-XVIII w.).

W 1. dziesięcioleciu XXI w. ukształtowały się w oddziale dwa zespoły badawcze. Pierwszy z nich, pod kierunkiem dr hab. W. Świętosławskiego, kontynuował badania nad dawnym uzbrojeniem, jego pochodzeniem, wytwarzaniem oraz znaczeniem, także symbolicznym, drugi zaś, którym kieruje dr hab. J. Maik, zajął się dziejami włókiennictwa i stroju.

W oddziale prowadzone też były studia nad archeologią pontyjską (M. Mielczarek), rozpoczęto badania nad wczesnośredniowiecznym obrządkiem pogrzebowymi (T. Kurasiński, K. Skóra) oraz społeczeństwem kultury wielbarskiej (K. Skóra).

W oddziale (dziś w ośrodku) działa zespól badań ratowniczych, którym kieruje profesor T. Poklewski.

Łódzki Ośrodek IAE PAN wydaje we współpracy z Oddziałem Łódzkim PAN czasopismo drukowane w językach kongresowych „Fasciculi Archaeologiae Historicae”.

W ośrodku powołane zostały dwa zespoły badawcze:

  • Zespół Badań Dawnego Uzbrojenia (kierownik: dr hab. Witold Świętosławski)
  • Zespół Badań nad Dawnym Włókiennictwem (kierownik: dr hab. Jerzy Maik)

Obydwa zespoły kontynuują badania rozpoczęte przed laty. Zespół Badań Dawnego planuje studia bronioznawcze pod hasłem „Broń zwierciadłem epoki” - wszechstronne studia nad dawnym uzbrojeniem, odchodzące od formalno-chronologicznych akcentów, dominujących w dotychczasowym bronioznawstwie.  
W planach są badania stref pogranicza klasycznych zainteresowań bronioznawczych z penetrowaniem innych stref tematycznych, wymienionych w drugim członie tematu wiodącego. Wynika to z przekonania, że dawne, a szczególnie średniowieczne uzbrojenie, można traktować jako swego rodzaju pryzmat, przez który oceniać można różnorodne aspekty dawnego świata. Dlatego też zainteresowania skupiać się będą na szerokich problematykach  związanych z jednej strony z organizacyjno-technologicznymi kwestiami wytwarzania militariów, z aspektami różnorodności dawnego oręża, poświadczającej wielokierunkowość wpływów i oddziaływań, a także broni, jako symbolu rangi społecznej właścicieli.

Również Zespół Badań nad Dawnym Włókiennictwem kontynuuje dawniejsze badania, prowadzone przede wszystkim przez J. Maika. Obecnie zespół zajmuje się szeroko rozumianym włókiennictwem w średniowiecznej i nowożytnej Polsce. Realizowane są dwa zadania:

  1. Tekstylia w uzbrojeniu wojsk polskich i krzyżackich w XIV i XV w. (J. Maik, Ł. Antosik oraz W. Świętosławski z zespołu historii uzbrojenia);
  2. Odzież i akcesoria stroju w średniowiecznym Elblągu (A. Rybarczyk).

Planujemy, że zespół zająłby się w dalszej perspektywie dwoma podstawowymi tematami:

  1. Tkaniny w zamożnym domu mieszczańskim w XVII i XVIII w.
  2. Teoria i praktyka w nowożytnym włókiennictwie - konfrontacja XVIII-wiecznych podręczników włókienniczych i tkanin wykopaliskowych.