Ośrodek Archeologii Gór i Wyżyn / Działalność


 Główne cele badań:

  • Początki rolnictwa na wyżynach lessowych i obszarach górskich oraz antropogeniczne przemiany środowiska naturalnego
  • Formy kultu, religii i organizacji społecznej w pradziejach i średniowieczu
  • Eksploatacja i wykorzystanie surowców w pradziejach i średniowieczu

Rezultaty:

Oddział prowadzi badania w zakresie prahistorii i archeologii wczesnego średniowiecza na wyżynach lessowych, w Karpatach, na Pogórzu Karpackim oraz w innych rejonach Polski (Sudety). Zajmuje się także bardziej ogólnymi zagadnieniami dotyczącymi prahistorii i wczesnego średniowiecza w Europie Środkowej.
Ważnym aspektem działalności Oddziału jest archeologia środowiskowa. Polega ona na badaniu wzajemnych relacji człowieka prahistorycznego i jego środowiska naturalnego oraz na studiach mikroregionalnych dotyczących historii osadnictwa danego obszaru. Oddział jest także zaangażowany Europie opracowanie materiałów pochodzących z systematycznych badań wykopaliskowych. Poczesne miejsce zajmują tu badania o charakterze interdyscyplinarnym przejawiające się we współpracy ze specjalistami w dziedzinie paleobotaniki (próby rekonstrukcji środowiska przyrodniczego człowieka prahistorycznego oraz określenie podstaw jego gospodarki), paleozoologii (poznanie struktury hodowli i konsumpcji w czasach prahistorycznych) i antropologii fizycznej.
W ramach tych zainteresowań prowadzone są w Igołomi cykliczne spotkania szkoleniowe tzw. warsztaty archeobotaniczne i archeozoologiczne.

W historii ostatnich dziesięcioleci działalności Oddziału bardzo ważne miejsce zajmują badania, które były wykonywane w ramach współpracy polsko-amerykańskiej. Stronami współdziałania były IHKM PAN oraz State University of Michigan (Ann Arbor) i State University of New York (Buffalo). Badania dotyczyły osadnictwa neolitycznego i z wczesnej epoki brązu. Współpraca była realizowana w latach 1968-1975. W jej ramach przeprowadzono wielkie (szerokoprzestrzenne) prace wykopaliskowe na stanowiskach w Olszanicy (kultura ceramiki wstęgowej rytej), Niedźwiedziu (kultura pucharów lejkowatych), Bronocicach (kultura pucharów lejkowatych i badeńska) oraz Iwanowicach (kultura ceramiki promienistej i wczesnobrązowa kultura mierzanowicka).
Rezultaty tych badań są w dalszym ciągu przedmiotem systematycznych analiz wykonywanych przez zespół naukowy Oddziału.
Najważniejsze stanowiska badane w ostatnich latach to: Nowa Biała, woj. Nowy Sącz (1985-95, schronisko skalne ze środkowego i górnego paleolitu); Zagaje Stradowskie, woj. Kielce (1991-96, kurhan kultury pucharów lejkowatych), Słonowice, woj. Kielce (1979-97, miejsce kultowe i cmentarzysko grobowców kujawskich kultury pucharów lejkowatych oraz osada kultury trzcinieckiej), Szarbia, woj. Kielce (1980-85, osada i cmentarzysko kultury mierzanowickiej, Zofipole, woj. Kraków (1986, 1997, osada i centrum produkcji ceramiki z późnego okresu rzymskiego), Mysławczyce, woj. Kraków (1988-94, wielofazowa osada, głównie z późnego okresu rzymskiego), Łękawa, woj. Kielce (1991-92; cmentarzysko kultury ceramiki sznurowej i cmentarzysko kultury łużyckiej), Kocmyrzów, woj. Kraków (1996-97, cmentarzyska kultury ceramiki sznurowej i kultury łużyckiej), Smroków, woj. Kraków (cmentarzysko kultury ceramiki sznurowej), Zielona, woj. Kraków cmentarzysko kultury ceramiki sznurowej), Wielka Wieś, woj. Tarnów (1996-97, stanowisko wielokulturowe z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza), Czchów, woj. Tarnów (1997, osada kultury ceramiki sznurowej i osada kultury Otomani), Łoniowa, woj. Tarnów (1997; dom kultury ceramiki wstęgowej rytej), Stradów, woj. Kielce (1997, weryfikacja chronologii wczesnośredniowiecznego grodziska).

Ważne miejsce w działalności Oddziału zajmuje międzynarodowa współpraca w zakresie badań terenowych. Od szeregu lat prowadzona jest współpraca z Instytutem Archeologicznym Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Brnie. Dotyczy ona głównie kwestii przełomu epok kamienia i brązu w zachodniej części strefy karpackiej. Zaowocowała ona między innymi opracowaniami materiałów kamiennych morawskiej kultury ceramiki sznurowej oraz morawskiej kultury protounietyckiej.
Na obszarze północno-zachodniej Słowacji prowadzono wspólnie z Instytutem Archeologii SAV w Nitrze badania nad kulturą najstarszych rolników i pasterzy na Wyżynie Ondawskiej. Wspólnie zrealizowano projekt dotyczący neolityzacji centralnej części Karpat Polskich (Projekt Spiski) oraz program badań w dziedzinie technologii i podstaw typologii ceramiki prehistorycznej i wczesnośredniowiecznej.
Razem z Ukraińską Akademią Nauk we Lwowie prowadzono rozpoznanie osadnictwa prahistorycznego w międzyrzeczu Sanu i górnego Dniestru. Przy finansowym poparciu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej realizowane były badania nad początkami osadnictwa w Sudetach Zachodnich, zaś we współpracy z Uniwersytetem w Erlangen przeprowadzono badania poszukiwawcze w Lesie Bawarskim.
Badania nad osadnictwem prehistorycznym niemieckiej części Sudetów wdrożono we współpracy z Landesdenkmalamt w Dreźnie.

Warto wreszcie podkreślić, iż Oddział współtworzy wraz z Uniwersytetem Jagiellońskim i Muzeum Archeologicznym w Krakowie Krakowski Zespół do Badań Autostrad. KZBA jest spółką jawną założoną w 1996 roku na podstawie porozumienia między Instytutem Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Archeologicznym w Krakowie i Uniwersytetem Jagiellońskim w celu przeprowadzenia archeologicznych badań wykopaliskowych na trasie autostrady A4 w województwie małopolskim. W ciągu kilkunastu lat działalności Zespół na podstawie umów zawartych z Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad, a wcześniej z Agencją Budowy Autostrad przeprowadził badania na ponad 170 stanowiskach archeologicznych, eksplorując obszar o łącznej powierzchni ponad 200 hektarów. Wynikiem tych badań jest pozyskanie niezwykle istotnych poznawczo materiałów wielkiej wagi źródeł do najstarszych dziejów regionu, mających też znaczenie środkowoeuropejskie. Są one przez Zespół opracowywane na bieżąco i publikowane w serii Via Archaeologica. Źródła z badań wykopaliskowych na trasie autostrady A4 w Małopolsce.
Trzeba też wspomnieć o wspieraniu przez Oddział konserwatorskiego programu prac zabezpieczających obiekty archeologiczne, znajdujące się na terenach dotkniętych powodzią w 1997 r. (m.in. stanowisko Pilce w woj. wałbrzyskim).